Cami avlusu: cuma çıkışı ve ayakkabılık

Cuma çıkışı, avlunun en kalabalık on dakikasıdır. İçeriden tek tek değil, dalga dalga çıkılır. Ayakkabılık karışır, selam uzar, çocuk babasının ceketine tutunur. Avlu bu sırada ibadethanenin eşiği olmaktan çıkıp mahallenin kısa meydanına dönüşür. Ses yüksek değildir ama yoğundur.

Ayakkabılığın küçük düzeni

Ayakkabılar çift çift durursa çıkış kolay olur. Bir tekini içeri, bir tekini dışarı bırakan, hem kendini hem yanındakini oyalar. Poşet, örtü ya da numaralı raf, caminin imkânına göre değişir. Önemli olan yöntemin adı değil, başkasının çiftine basılmamasıdır. Çıkışta acele, yanlış ayakkabıyı giydirir. Yanlış çift, avlunun en eski esprisidir ve en kolay önlenenidir.

Yaşlı biri eğilmekte zorlanıyorsa yanındaki uzanır. Bu yardım gösterişli değildir. Ayakkabıyı çevirip bırakmak yeter. Çocuklar raflara tırmanmaz, çiftleri dağıtmaz. Avlu oyunun yeri değildir. Oyun, sokakta ve uygun saatte kurulur.

Çıkışta selamın süresi

Selam uzundur ama sohbet sonsuz değildir. El sıkışır, hal sorulur, iş varsa kısa söylenir. Cenaze, hasta ziyareti, bir düğün haberi bu on dakikada duyulabilir. Ayrıntı, avlunun ortasında değil, kenarda ve alçak sesle konuşulur. Yüksek sesle pazarlık, şikâyet ya da şaka, çıkışın havasını bozar.

Bayram sabahı ziyareti evlerde sürer. Cuma çıkışı ise ayakta ve kısadır. İkisi karıştırılırsa avlu tıkanır, arkadan gelen çıkamaz. Kenara çekilip konuşmak, hem selamı hem geçişi kurtarır. İşi olan, "müsaadenle" deyip ayrılır. Bu cümle kırıcı değildir.

Avlu, sokak ve eşik

Avlu ile sokak aynı taş değildir. Sokakta ses yükselir, avluda alçalır. Kapıdan çıkınca telefon açılır, avlunun içinde uzun konuşma beklenmez. Bu ayrım tabelayla değil alışkanlıkla öğretilir. Yeni gelen, bir cuma izlese yeterince anlar.

Çeşme ya da abdest alanı varsa orası geçiş yolu yapılmaz. Islak taşta acele edilmez. Çocuk elini yıkamak isterse sıra beklenir. Mahalle, bu küçük su başını da bir düzen sayar. Kahvehane ve meydan başka türlü toplanır. Avlu, onların yerine geçmez. Her buluşma yerinin kendi sesi vardır.

Cuma’dan sonra dağılan işler

Çıkış bitince esnafın öğleden sonrası başlar. Fırın kuyruğu uzayabilir, bakkalın önü bir an kalabalıklaşır. Bu, caminin değil paylaşılan saatin etkisidir. Aynı saatte herkes aynı dükkâna yürürse kaldırım daralır. Biraz kenardan yürümek, karşıdan gelene yer açmak, cuma nezaketinin sokaktaki devamıdır.

Yardım isteyen bir duyuru yapılacaksa kısa tutulur. Uzun ilan, çıkışı mitinge çevirir. İsim, ihtiyaç ve kime başvurulacağı yeter. Ayrıntıyı merak eden, kenarda sorar. Böylece hem haber duyulur hem avlu dağılır.

Avluyu ortak tutmak

Avlu kimsenin özel bahçesi değildir. Bisiklet, pazar arabası ve koli orada geceye bırakılmaz. Düğün ve cenaze günlerinde kullanım değişebilir. O günlerde de geçiş yolu kapanmaz. Temizlik, sadece görevlinin işi sanılırsa köşe birikir. Çıkarken kendi çöpünü almak, avlunun en sade bakımıdır.

Bu mekânı anlatırken yüksek bir dil gerekmez. Ayakkabı, selam, on dakika ve dağılan sokak. Mahalle, haftanın bir öğlesini burada hizalar. Gerisi, herkesin kendi sofrasına ve işine dönmesidir.

Sık sorulan sorular

Avluda uzun sohbet edilir mi? Kısa selam uygundur. Uzun konuşma kenara çekilerek ve geçişi kapatmadan yapılır. Arkadan gelen sıkışıyorsa sohbet yarım kalmalıdır.

Çocuklar avluda oynar mı? Çıkış anında oynanmaz. Raflar, ıslak zemin ve kalabalık buna uygun değildir. Oyun için sokağın veya parkın daha boş saati seçilir.

Ayakkabı karışmasın diye ne yapılır? Çift yan yana bırakılır, başkasının yerine konmaz. Varsa raf düzeni bozulmaz. Acele, yanlış çifti en çok acele eden giydirir.