Pekmez kazanı: köpük, kepçe ve paylaşım

Pekmez kazanı, sonbaharda bir avluyu ya da bir bahçe kenarını işgal eder. Köpük yükselir, kepçe dolaşır, koku tatlıdır. Bu koku, herkesin istediği saatte bacadan çıkmak zorunda değildir. Kazan ortaksa söz de ortak olur. Söz, kaynamadan önce kurulursa hem el yanmaz hem komşu küsmemiş olur.

Kazanın yeri

Kazan, kuru otun, çamaşır ipinin ve çocuğun oyun çizgisinin uzağına konur. Rüzgâr dumanı komşunun camına taşıyorsa yer bir adım kayar. Kaydırmak, pişirmeden önce kolaydır. Pişerken tartışmak, köpüğü taşırır. Altına konan ocak sağlam durur. Sallanan sehpa, tatlı bir günü yakıcı bir güne çevirir.

Çocuk kenarda durabilir, kepçenin yanında durmaz. Sıcak şıra sıçrar. Bir bakayım diye eğilen küçük el, en sık yanan eldir. Büyük, bunu bağırmadan yer gösterir. Yer, kazan değil, bir adım gerisidir.

Köpük ve kepçe

Köpük yükselince ateş kısılır, kepçe yavaş çevrilir. Hızlı karıştırmak köpüğü taşırır, taşan pekmez hem ziyan hem leke olur. Her ev aynı koyuluğu sevmez. Bir kaşık soğuyunca kıvam anlaşılır. Sıcak kaşık yanıltır. Bu yüzden acele oldu dememek gerekir.

Kaynama süresi meyvenin suyuna göre değişir. Kesin saat uydurmak, kazanı yakar ya da cıvık bırakır. Göz, koku ve soğuyan kaşık, saatten daha dürüsttür. Yanık koku çıktıysa altını kısın. Kısılmazsa tat acılaşır, bunu şeker gizlemez.

Paylaşımın kabı

Kavanoz temiz ve kuru olur. Yaş kap, küfü davet eder. Sıcak pekmez camı çatlatabilir. Biraz ılıması beklenir, sonra doldurulur. Ağzı sıkı kapanır, etikete gün yazılır. Etiketsiz kavanoz, kilerde bu neydi diye bekler.

Komşuya bir kavanoz vermek güzeldir. Bütün kazanı o gün bitirmek zorunda değilsiniz. Tarhana kâsesi gibi burada da küçük pay, büyük gösterişten iyidir. Alan, kabı geri getirecekse bu baştan söylenir. Söylenmezse kap, iki ev arasında kaybolur.

Emek ve söz

Kazan ortak kurulduysa odun, meyve ve kepçe nöbeti de konuşulur. Yalnız kepçeyi tutan yorulur, yalnız meyveyi veren darılır. Baştan bölünen iş, akşam bölünen kavanozdan daha az tartışılır. Misafir olup sadece tatmak isteyen, bunu söyler. Söylemeden gelip en büyük kavanozu bekleyen, emeği tartmış olur.

Aşure kazanı da paylaşımın başka bir halidir. Pekmezde fark, ateşin daha uzun ve daha dikkat istemesidir. İkisi de komşuluk kurar. İkisi de çocuğu ateşin dibinde bırakmaz.

Ateş sönünce

Köz, suyla ve dikkatle söndürülür. Kendi söner diye bırakılan ateş, rüzgârla çamaşıra yürüyebilir. Kül soğumadan çöpe konmaz. Yer silinir, taşınan sehpa yerine döner, dumanın isi camdan silinirse komşu ertesi gün hâlâ selam verir.

Pekmez, mucize bir şifa diye anlatılmaz. Kışın bir kaşık, ekmeğin yanında durur. O kadar. Fazlasını vaat etmek, hem kazanı hem sofrayı abartır. Ölçülü ateş, ölçülü kavanoz, ölçülü söz. Üçü varsa avlu tatlı kokar ve kimse yanmaz.

Sık sorulan sorular

Kazan her avluda kurulur mu? Rüzgâr, kuru ot ve komşu camı uygunsa kurulur. Uygun değilse başka bir yer düşünülür. Duman, isteksiz bir pencereye emanet edilmez.

Kıvam nasıl anlaşılır? Sıcak kaşık yanıltır. Bir kaşık soğuyunca bakılır. Kesin saat, meyvenin suyuna göre değişir.

Çocuk kazan başında durur mu? Kepçenin yanında durmaz. Sıçrayan şıra yakar. Bir adım gerisi, hem görmek hem yanmamak için yeter.